Skip to content Skip to navigation

Zachowek

Zachowek zgodny z Konstytucją

Kodeks cywilny wskazuje dwa sposoby dziedziczenia: 1) z ustawy i 2) z testamentu. Dziedziczenie ustawowe polega na tym, że po śmierci spadkodawcy cały jego majątek jest dzielony w odpowiednich proporcjach, określonych przepisami Kodeksu cywilnego, pomiędzy spadkodawców, którymi są najbliżsi członkowie rodziny zmarłego. Sporządzenie testamentu powoduje natomiast, że powołanym do dziedziczenia zostaje osoba(-y) dowolnie wskazane przez spadkodawcę. Mogą to być członkowie rodziny, ale także i osoby trzecie niespokrewnione ze spadkodawcą. Wskutek sporządzenia testamentu z kręgu potencjalnych spadkobierców zostają z reguły wykluczone te osoby, które odziedziczyłyby majątek po zmarłym, gdyby ten nie pozostawił po sobie testamentu.

Zachowek ma służyć „urzeczywistnianiu funkcji prawa spadkowego. W nauce prawa podkreśla się bowiem, że instytucje prawa spadkowego oprócz ochrony własności powinny również: spajać więzi rodzinne; odpowiadać kształtowi stosunków majątkowych w danym społeczeństwie; umacniać stabilność obrotu oraz zapobiegać nadmiernemu rozdrobnieniu majątku. […] Służy ono ochronie najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed jego arbitralnością w rozrządzeniu majątkiem na wypadek śmierci”. Ponadto „udzielenie przez prawo spadkowe ochrony prawnej i ekonomicznej najbliższym spadkodawcy na wypadek rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci jest rozwiązaniem powszechnie spotykanym i akceptowanym w państwach członkowskich Unii Europejskiej” (wyrok TK P 56/11), jest również głęboko zakorzenione w tradycji polskiego prawa spadkowego.

Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że: „Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek)”. Prawo do zachowku stanowi zatem ograniczenie wolności testowania jedynie na rzecz najbliższych spadkodawcy, z którymi za życia tworzył on „małą rodzinę” oraz „wielką rodzinę”.

Kontrowersyjny przepis o zachowku został zakwestionowany jako naruszający konstytucyjne zasady własności i prawa do dziedziczenia w ten sposób, że ogranicza swobodę testowania. Sąd Okręgowy Warszawa-Mokotów argumentował, że dopóki istnieje zachowek, swoboda rozporządzania majątkiem w testamencie jest tylko pozorna. Spadkodawca powinien mieć pełną swobodę rozporządzania swoim majątkiem na wypadek śmierci, tak samo jak ma to prawo za życia.

Argumentów tych nie podzielił jednak Trybunał Konstytucyjny. W uzasadnieniu wyroku z 15 lipca 2013 r. (P 56/11) przyznał co prawda. że prawo do zachowku ogranicza swobodę spadkodawcy do decydowania o swoim majątku, ale ograniczenie to jest konieczne ze względu na ochronę praw i wolności najbliższych członków jego rodziny. Trybunał wskazał też, że prawo do zachowku nie jest nadmiernym utrudnieniem dla spadkodawcy, bo kodeks cywilny daje mu kilka możliwości pozbawienia najbliższych prawa do zachowku, jeżeli uzna to za konieczne.

Należy przypomnieć, że prawo domagania się zachowku jest ograniczone w czasie i ulega przedawnieniu. Przedawnienie następuje jednak dopiero wskutek podniesienia zarzutu przedawnia.